Της Μαρίας Πουρσανιδου

FOOD FOR THOUGHT 

Ακολουθεί ένα μικρό «σεντόνι», αλλά πιστεύω πραγματικά πως αξίζει να αφιερώσετε λίγα λεπτά από τον χρόνο σας.

Αναλύω ένα φαινόμενο που δυστυχώς κυριαρχεί όχι μόνο στον πολιτικό χώρο, αλλά πολλές φορές ακόμη και στις διαπροσωπικές μας σχέσεις.

▪️ Την επιλεκτική αλήθεια.
▪️ Τη διαστρέβλωση της πραγματικότητας.
▪️ Τη λάσπη και τη χειραγώγηση.
▪️ Την προσπάθεια δημιουργίας εντυπώσεων με μοναδικό στόχο το προσωπικό όφελος και τη δημόσια εικόνα.

Ζούμε σε μια εποχή όπου συχνά η εικόνα επιχειρεί να υπερισχύσει της ουσίας και η επικοινωνία να αντικαταστήσει την αλήθεια.

Ίσως τελικά το πιο επικίνδυνο να μην είναι το ξεκάθαρο ψέμα, αλλά η «μισή αλήθεια».

Η αποσιώπηση.
Η παραποίηση.
Η σκόπιμη αλλοίωση γεγονότων ώστε να εξυπηρετούνται συμφέροντα και αφηγήματα.

Κι όμως, η αλήθεια δεν χρειάζεται σκηνοθεσία.
Δεν χρειάζεται φανατισμό.
Δεν χρειάζεται προσωπικές επιθέσεις.

✅ Χρειάζεται κρίση.
✅ Λογική.
✅ Τεκμηρίωση.
✅ Καθαρή συνείδηση.

Γιατί όταν χαθεί η εμπιστοσύνη και η αντικειμενικότητα, τότε φτωχαίνει συνολικά ο δημόσιος διάλογος, αλλά και οι ανθρώπινες σχέσεις.

Η διαστρέβλωση της πραγματικότητας δεν αποτελεί ένα νέο κοινωνικό ή πολιτικό φαινόμενο. Στη σύγχρονη εποχή, όμως, με την ταχύτητα της πληροφορίας, την κυριαρχία της εικόνας και τη δύναμη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, οι τεχνικές χειραγώγησης της κοινής γνώμης έχουν εξελιχθεί σε ένα ιδιαίτερα αποτελεσματικό εργαλείο εξυπηρέτησης προσωπικών, πολιτικών ή οικονομικών συμφερόντων. Δεν πρόκειται πάντοτε για ευθεία και απροκάλυπτη ψευδολογία. Συχνά η πιο επικίνδυνη μορφή παραπλάνησης είναι η επιλεκτική χρήση της αλήθειας: η αποσιώπηση κρίσιμων στοιχείων, η τεχνηέντως αποκομμένη παρουσίαση γεγονότων, η μεταφορά του δημόσιου διαλόγου σε ένα πεδίο εντυπώσεων και όχι ουσίας.

Η πρακτική αυτή βασίζεται σε μια θεμελιώδη αρχή της επικοινωνιακής χειραγώγησης: ότι η εικόνα υπερισχύει πολλές φορές της πραγματικότητας. Εκείνοι που χρησιμοποιούν τέτοιες μεθόδους ενδιαφέρονται πρωτίστως για τη διατήρηση ή την ενίσχυση του προσωπικού τους προφίλ. Η αλήθεια παύει να αποτελεί αξία καθαυτή και μετατρέπεται σε εργαλείο που χρησιμοποιείται αποσπασματικά, μόνο στον βαθμό που εξυπηρετεί τον επιδιωκόμενο σκοπό. Έτσι, δημιουργείται μια τεχνητή πραγματικότητα, προσαρμοσμένη στις ανάγκες της δημόσιας εικόνας, ακόμη κι αν αυτή απέχει ουσιωδώς από τα πραγματικά γεγονότα.

Μία από τις συνηθέστερες τεχνικές είναι η μισή αλήθεια. Πρόκειται για την παρουσίαση πραγματικών στοιχείων, αποκομμένων όμως από το συνολικό τους πλαίσιο. Η μισή αλήθεια είναι συχνά πιο επικίνδυνη από το ξεκάθαρο ψέμα, διότι διατηρεί έναν πυρήνα αξιοπιστίας που καθιστά δυσκολότερη την αποδόμησή της. Όταν κάποιος αποκρύπτει σκόπιμα δεδομένα, αλλοιώνει τη χρονική αλληλουχία γεγονότων ή παρουσιάζει μόνο όσα τον εξυπηρετούν, στην ουσία κατασκευάζει μια παραπλανητική αφήγηση. Ο αποδέκτης οδηγείται σε συμπεράσματα που δεν θα υιοθετούσε αν είχε πλήρη εικόνα.

Παράλληλα, ιδιαίτερα διαδεδομένη είναι η τεχνική της συναισθηματικής χειραγώγησης. Αντί να αναπτυχθεί ένας διάλογος βασισμένος στη λογική, στα επιχειρήματα και στα πραγματικά δεδομένα, επιλέγεται η ενεργοποίηση ενστίκτων όπως ο φόβος, η αγανάκτηση, η οργή ή η ανασφάλεια. Στόχος είναι να μειωθεί η κριτική σκέψη του κοινού και να επικρατήσει η παρορμητική αντίδραση. Η λάσπη, οι υπαινιγμοί, η προσωπική στοχοποίηση και η ηθική απαξίωση του αντιπάλου αποτελούν κλασικά εργαλεία αυτής της πρακτικής. Δεν επιχειρείται η αντιπαράθεση επί της ουσίας, αλλά η φθορά της προσωπικότητας και της αξιοπιστίας του άλλου.

Ιδιαίτερα προβληματική είναι και η συστηματική καλλιέργεια σύγχυσης. Ορισμένοι επιδιώκουν να θολώσουν τα όρια ανάμεσα στην αλήθεια και το ψέμα, παρουσιάζοντας όλες τις απόψεις ως ισοδύναμες, ακόμη και όταν τα αντικειμενικά δεδομένα αποδεικνύουν το αντίθετο. Μέσα από την υπερβολή, την επανάληψη και την παραποίηση, δημιουργείται ένα περιβάλλον όπου η αμφιβολία λειτουργεί υπέρ εκείνου που επιδιώκει να αποκρύψει ευθύνες ή πραγματικά γεγονότα. Όταν η κοινωνία κουράζεται να αναζητά την αλήθεια, τότε ευνοείται η επικράτηση της εντύπωσης.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό τέτοιων συμπεριφορών είναι η υποκατάσταση της ουσίας από την επικοινωνία. Η δημόσια εικόνα μετατρέπεται σε αυτοσκοπό. Η ηθική, η συνέπεια και η αξιοπιστία θυσιάζονται στον βωμό της προβολής. Σε αυτό το πλαίσιο, η παραδοχή λάθους θεωρείται αδυναμία, η ειλικρίνεια αντιμετωπίζεται ως επικοινωνιακό ρίσκο και η αλήθεια προσαρμόζεται ανάλογα με το κοινό στο οποίο απευθύνεται κανείς. Δημιουργείται έτσι μια κουλτούρα επιφανειακής διαχείρισης εντυπώσεων, όπου η ουσιαστική ευθύνη αντικαθίσταται από τεχνικές δημοσίων σχέσεων.

Οι συνέπειες αυτών των πρακτικών είναι βαθιά διαβρωτικές για τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και την ανθρώπινη εμπιστοσύνη. Όταν η συκοφαντία και η διαστρέβλωση κανονικοποιούνται, ο δημόσιος διάλογος εκπίπτει. Η λογική υποχωρεί απέναντι στον φανατισμό, η τεκμηρίωση απέναντι στην προπαγάνδα και η ουσία απέναντι στην εικόνα. Οι πολίτες απομακρύνονται από την ενεργή συμμετοχή, καθώς κυριαρχεί η δυσπιστία και η αίσθηση ότι όλα αποτελούν προϊόν επικοινωνιακής κατασκευής.

Απέναντι σε αυτές τις πρακτικές, η μόνη ουσιαστική άμυνα είναι η κριτική σκέψη, η επιμονή στα πραγματικά δεδομένα και η προσήλωση στη λογική και την αλήθεια, ακόμη κι όταν αυτές δεν είναι βολικές. Η κοινωνία οφείλει να απαιτεί τεκμηρίωση, συνέπεια και διαφάνεια. Διότι όταν η χειραγώγηση γίνεται αποδεκτή ως φυσιολογική πρακτική, τότε η ίδια η αλήθεια παύει να αποτελεί κοινό σημείο αναφοράς — και χωρίς κοινή βάση αλήθειας, καμία υγιής δημόσια ζωή δεν μπορεί να υπάρξει.

Η Μαρία Πουρσανίδου είναι πρώην αντιδήμαρχος Οικονομικών του Δήμου Κορδελιού Ευόσμου